Phần mềm tự do nguồn mở cho Việt Nam: Sổ tay Phương pháp Nghiên cứu. Khái niệm hóa phương pháp nghiên cứu

Thứ Tư, 25 tháng 3, 2026

Sổ tay Phương pháp Nghiên cứu. Khái niệm hóa phương pháp nghiên cứu

Research Methods Handbook

Conceptualising Research Methods

‘Phương pháp nghiên cứu’ là gì? Câu trả lời đơn giản là cách thức một người thực hiện một nghiên cứu cụ thể, điều tra một chủ đề hoặc cố gắng trả lời một câu hỏi. Điều này có thể mô tả một phần cụ thể của quá trình hoặc liên quan đến toàn bộ quá trình. Các phương pháp nghiên cứu có thể rất đa dạng nhưng tất cả đều cố gắng thu thập thông tin để cung cấp câu trả lời một cách có hệ thống và đáng tin cậy.

Các phương pháp nghiên cứu rất quan trọng vì chúng cung cấp tính hợp lệ cơ bản cho những gì chúng ta làm. Đó là lý do tại sao việc tiếp cận một cách nghiêm túc với phương pháp luận lại quan trọng.

Hầu hết thời gian, khi mọi người nói về "phương pháp nghiên cứu", họ đề cập đến các khía cạnh như:

Cách tiếp cận hoặc kỹ thuật để tiến hành nghiên cứu
Cách thức hoàn thành một nghiên cứu
Cách thức thu thập và phân tích dữ liệu
Cách thức báo cáo các phát hiện

Việc lựa chọn một phương pháp chỉ là phần nổi của tảng băng trôi khi nói đến lý do sâu xa hơn cho các cách thức thực hiện nghiên cứu. Ở cấp độ trừu tượng hơn, những yếu tố này hỗ trợ cho những tuyên bố rộng hơn mà một nghiên cứu đưa ra. Điều này bao gồm các yếu tố như:

Kiểm tra giả thuyết
Hỗ trợ cho tuyên bố về kiến thức mới
Có thể được người khác tái tạo lại

Để hiểu điều này ở mức độ sâu sắc hơn, bạn cần suy nghĩ về phương pháp luận. Điều quan trọng là phải xây dựng phương pháp luận của bạn trên một nền tảng vững chắc, và phần này sẽ giúp bạn hiểu phương pháp luận của bạn liên quan như thế nào đến những niềm tin rộng hơn về kiến thức. Tuy nhiên, nó đòi hỏi phải đi sâu vào triết học, vì vậy nếu bạn chỉ quan tâm đến việc xem xét các phương pháp cụ thể, bạn có thể muốn bỏ qua phần này và chuyển sang phần sau.

Phương pháp luận là sự hệ thống hóa, phân tích và so sánh các phương pháp khác nhau. Các phương pháp có thể gắn liền với những quan điểm hoặc hệ tư tưởng cụ thể. Tất nhiên, điều này bao gồm cả các khía cạnh triết học và lý thuyết, và đôi khi có thể gây khó khăn, nhưng việc tiếp cận một cách nghiêm túc với những vấn đề này là rất quan trọng để nâng cao chất lượng nghiên cứu.

Khái niệm hóa phương pháp nghiên cứu, phương pháp luận, lý thuyết và nền tảng triết học

Có ba yếu tố cấu thành nền tảng triết học của một phương pháp nghiên cứu: Bản thể học, Nhận thức luận và Giá trị luận (Crotty, 1998; Guba & Lincoln, 1994; Heron & Reason, 1997).

Dưới đây là một số giải thích đơn giản về ý nghĩa của các thuật ngữ này.

Bản thể học

Bản thể học đề cập đến việc nghiên cứu về sự tồn tại (theo nghĩa đen, nó có nghĩa là “diễn ngôn hợp lý về sự tồn tại”). Trong triết học, các câu hỏi cơ bản về sự tồn tại thường được đặt ra dưới dạng bản thể học, ví dụ:

Có gì ở đó?
Có những loại sự vật nào?
Làm thế nào chúng ta có thể mô tả sự tồn tại?
Sự vật có thể được phân loại vào những loại nào?
Các loại tồn tại có tính thứ bậc không?

Cách tiếp cận này đối với bản thể học có thể được coi là nền tảng vì nó là cơ sở cho kinh nghiệm của chúng ta về thế giới và niềm tin của chúng ta về nó. Bản thể học trong triết học đề cập đến các vấn đề hiện sinh và các câu hỏi về bản chất của sự tồn tại. Bản thể học lĩnh vực mô tả các khái niệm và bài viết liên quan đến một ngành cụ thể (ví dụ: một nhánh khoa học). Các bản thể học lĩnh vực cụ thể có thể được coi là phát sinh từ các cách tiếp cận triết học đối với Bản thể học nhưng sau đó trở thành các lĩnh vực riêng biệt (Smith, 2009). Điều này giải thích tại sao các cách tiếp cận khoa học thường tạm dừng thảo luận về các câu hỏi bản thể học cơ bản hơn nhưng chúng vẫn được hỗ trợ bởi chúng. Tương tự, bản thể học giao diện mô tả các khái niệm và bài viết liên quan đến vài ngành, và có thể được sử dụng trong nghiên cứu liên ngành/đa ngành.

Vậy, ý nghĩa của bản thể học trong nghiên cứu giáo dục là gì? Trong khoa học ứng dụng, bản thể học được sử dụng để mô tả các thực thể và lĩnh vực khác nhau trong một hệ thống hoặc nghiên cứu cụ thể. Nói một cách đơn giản, trước khi có thể nghiên cứu một hiện tượng, chúng ta cần phải định nghĩa nó. Trong một nghiên cứu cụ thể, chúng ta tập trung vào (các) đối tượng cụ thể đang được nghiên cứu và cách chúng ta xác định các tham số của nghiên cứu. Mặc dù hầu hết các nhà nghiên cứu sẽ không cần phải đi sâu vào triết lý về bản thể học, nhưng đây là một yếu tố quan trọng cần xem xét khi lựa chọn phương pháp tiếp cận vì nó phần nào quyết định tính hợp lệ trong một nghiên cứu cụ thể.

Bản thể học được coi là một phần của cái mà các nhà triết học gọi là Siêu hình học. Siêu hình học là về bản chất cơ bản của thực tại. Siêu hình học là một thuật ngữ gây tranh cãi lâu dài - khó định nghĩa - mà nhiều người cho rằng vô nghĩa trước khoa học hiện đại (định lượng). Các lĩnh vực truyền thống của siêu hình học bao gồm các lý thuyết giải thích các mối quan hệ, trạng thái tồn tại; nhân quả; hiện tượng; các phạm trù tồn tại (ví dụ: không gian-thời gian; tâm trí; bản sắc; sự cần thiết và khả năng; tự do; bản chất).

Mặc dù các nhà khoa học không thực sự coi mình là người nghiên cứu siêu hình học (Metaphysics), nhưng hầu như luôn có một số yếu tố siêu hình học liên quan đến khoa học, ngay cả khi nó rất trừu tượng. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này, có một bản tóm tắt hữu ích trên Bách khoa toàn thư Triết học trực tuyến tại https://www.iep.utm.edu/met-scie/.

Nhận thức luận

Nhận thức luận bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ đại epistēmē, dùng để chỉ kiến thức có hệ thống hoặc đáng tin cậy (trái ngược với doxa, hay “niềm tin”). Khái niệm nghiên cứu ở đây là “diễn ngôn hợp lý về kiến thức” và trọng tâm là nghiên cứu về kiến thức và các phương pháp được sử dụng để tạo ra kiến thức.

Nhận thức luận có lịch sử lâu đời như triết học, và theo nhiều cách, nó là nền tảng của cả kiến thức khoa học và triết học.

Các câu hỏi về nhận thức luận bao gồm:

Kiến thức là gì?
Làm thế nào chúng ta có thể khẳng định mình biết bất cứ điều gì?
Biết một điều gì đó có nghĩa là gì?
Điều gì làm cho một niềm tin được chứng minh là đúng?
Mối quan hệ giữa người biết và những gì có thể được biết là gì?

Mặc dù các khía cạnh triết học có thể trừu tượng và được khái quát hóa, việc suy nghĩ về những loại câu hỏi này trong bối cảnh nghiên cứu sẽ giúp chúng trở nên cụ thể hơn vì nó cho phép bạn kết hợp các phương pháp cụ thể với các câu hỏi cụ thể một cách phù hợp hơn. Nhận thức luận có mối liên hệ chặt chẽ với phương pháp vì cả hai đều liên quan đến việc tạo ra và xác thực tri thức (theo nghĩa rộng). Các phương pháp nghiên cứu về bản chất là các nhận thức luận – bằng cách tuân theo một quy trình nhất định, chúng ta củng cố tuyên bố của mình về việc biết về (những) sự vật mà chúng ta đang nghiên cứu. Các phương pháp không phù hợp hoặc được tuân thủ kém có thể làm suy yếu tuyên bố đã tạo ra tri thức mới hoặc khám phá ra một chân lý mới. Điều này có thể có tác động đến các nghiên cứu trong tương lai dựa trên dữ liệu và/hoặc khung khái niệm đã sử dụng.

Các phương pháp nghiên cứu về cơ bản có thể được coi là các nhận thức luận được đơn giản hóa, có mục đích cụ thể. Nghiên cứu cố gắng bổ sung thêm kiến thức. Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là các phương pháp và nhận thức luận đi kèm với các cam kết về bản thể học (và thường là tiên đề). Một điểm cần xem xét ở đây là vị thế của "chân lý" trong một nhận thức luận hoặc phương pháp nghiên cứu cụ thể. Ví dụ, nếu một số phương pháp nhấn mạnh kiến thức chủ quan và phủ nhận khả năng tồn tại của chân lý khách quan, thì điều này có ý nghĩa gì đối với việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu? Chúng ta sẽ thảo luận chi tiết hơn về vấn đề này trong phần về Các mô hình nghiên cứu.

Giá trị luận (Axiology)

Giá trị luận là ngành nghiên cứu về các giá trị và phán đoán giá trị (theo nghĩa đen là “diễn ngôn hợp lý về các giá trị [axía]”). Trong triết học, lĩnh vực này được chia thành đạo đức học (nghiên cứu về luân lý) và mỹ học (nghiên cứu về cái đẹp, thị hiếu và phán đoán). Đối với nhà khoa học thực dụng, tầm quan trọng của giá trị luận có thể không rõ ràng. Xét cho cùng, cảm xúc của một người có ảnh hưởng gì đến dữ liệu thu thập được? Chẳng phải chúng ta đã dành rất nhiều thời gian để dạy các nhà nghiên cứu cách khách quan sao?

Giống như bản thể học và nhận thức luận, tầm quan trọng của giá trị luận thường được tích hợp vào các mô hình nghiên cứu và tồn tại “dưới bề mặt”. Bạn có thể không chủ động sử dụng các giá trị trong một dự án nghiên cứu, nhưng chúng vẫn ở đó. Tương tự, bạn có thể không nghe thấy nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến các cam kết về hệ giá trị của họ, nhưng họ hoàn toàn có thể nói về các giá trị và đạo đức của họ, vị thế của họ, hoặc cam kết với công bằng xã hội.

Các giá trị của chúng ta tập trung và thúc đẩy nghiên cứu của chúng ta. Những giá trị này có thể bao gồm cam kết về tính nghiêm ngặt khoa học, hoặc luôn hành động có đạo đức với tư cách là một nhà nghiên cứu. Ở cấp độ tổng quát hơn, chúng ta có thể hỏi: Điều gì quan trọng? Tại sao lại phải nghiên cứu? Nó đóng góp như thế nào vào hạnh phúc của con người?

Hầu hết các dự án nghiên cứu đều dựa trên nỗ lực trả lời một câu hỏi quan trọng hoặc có hậu quả. Một số dự án nghiên cứu thậm chí còn thể hiện rõ ý định cải thiện mọi thứ hơn là chỉ quan sát; điều này gắn liền nhất với các cách tiếp cận "phản biện".

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Nội dung này được dịch từ tài liệu của các tác giả: Farrow, R. (ed.), Weller, M., Pitt, R., Iniesto, F., Algers, A., Almousa, S., Baas, M., Bentley, P., Bozkurt, A., Butler, W., Cardoso, P., Chtena., N., Cox, G., Czerwonogora, A., Dabrowski, M.T., Derby, R., DeWaard, H., Elias, T., Essmiller, K., Funk, J., Hayman, J., Helton, E., Huth, K., Hutton, S. C., Iyinolakan, O., Johnson, K. R., Jordan, K., Kuhn, C., Lambert, S., Mittelmeier, J., Nagashima, T., Nerantzi, C., O’Reilly, J., Paskevicius, M., Peramunugamage, A., Pete, J., Power, V., Pulker, H., Rabin, E., Rets, I., Roberts, V., Rodés, V., Sousa, L., Spica, E., Vizgirda, V., Vladimirschi, V., & Witthaus, G. (2023). Sổ tay Nghiên cứu Mở của GO-GN.

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.