Phần mềm tự do nguồn mở cho Việt Nam

---------------------------------------------------

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.

---------------------------------------------------

Xem thêm:

Tài nguyên Giáo dục Mở - OER (Open Educational Resources)

Thứ Tư, 15 tháng 4, 2026

Hướng dẫn Khung khái niệm. Trường hợp sử dụng Khung khái niệm

Conceptual Frameworks Guide

Use Cases for Conceptual Frameworks

Chúng ta đã thấy rằng có nhiều trường hợp sử dụng khung khái niệm trong suốt vòng đời nghiên cứu. Leshem & Trafford (2007) xem một trong những lợi ích chính của việc sử dụng khung khái niệm trong nghiên cứu tiến sĩ là đưa ra những mô tả chi tiết và rõ ràng hơn vào quá trình nghiên cứu. Điều này có thể bao gồm những điều như:

Mô hình hóa mối quan hệ giữa các lý thuyết;
Giảm dữ liệu lý thuyết thành các phát biểu hoặc mô hình;
Làm rõ các lý thuyết ảnh hưởng đến nghiên cứu;
Cung cấp cơ sở lý thuyết để thiết kế hoặc diễn giải nghiên cứu;
Tạo liên kết lý thuyết giữa nghiên cứu hiện có, các lý thuyết hiện hành, thiết kế nghiên cứu, diễn giải các phát hiện và kết luận khái niệm.

Những loại mô tả này hữu ích ở tất cả các giai đoạn của quá trình nghiên cứu, bao gồm tạo ra ý tưởng; tinh chỉnh câu hỏi nghiên cứu; thiết lập các lộ trình khả thi thông qua thu thập và phân tích dữ liệu; diễn giải kết quả; theo dõi các biến quan trọng; tổng hợp mọi thứ; truyền đạt kết quả và hình dung nghiên cứu trong tương lai. Bằng cách làm cho những gì bạn đang làm trở nên rõ ràng và minh bạch hơn, những sự mơ hồ không hữu ích sẽ được giảm bớt. Quá trình nghiên cứu sẽ tập trung và toàn diện hơn khi có một khung khái niệm hiệu quả.

Ma trận sau đây cho thấy cách các khung khái niệm có thể được hiểu và áp dụng xuyên suốt quá trình nghiên cứu.

Các trường hợp sử dụng khung khái niệm trong suốt vòng đời nghiên cứu

Dựa trên Oliver (2002), Passey (2020) phân biệt bốn cách cơ bản mà lý thuyết được sử dụng trong nghiên cứu và học thuật. Từ mỗi phương thức cơ bản này, một loạt các yếu tố khác nhau trong quá trình nghiên cứu có thể được hàm ý.

Lý thuyết như một công cụ - được sử dụng xuyên suốt quá trình nghiên cứu
Lý thuyết như một nguyên tắc - định hình lập trường phương pháp luận và triết học
Xây dựng lý thuyết - được tạo ra mới, hoặc được tinh chỉnh/tổng hợp từ những lý thuyết khác
Sử dụng lý thuyết - tham gia vào các tuyên bố về tri thức

Ứng dụng lý thuyết trong nghiên cứu (dựa trên Passey, 2020)

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

---------------------------------------------------

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.

---------------------------------------------------

Xem thêm:

Tài nguyên Giáo dục Mở - OER (Open Educational Resources)

Thứ Ba, 14 tháng 4, 2026

Hướng dẫn Khung khái niệm. Phân tích mạng xã hội và khung khái niệm

Conceptual Frameworks Guide

Social Network Analysis and Conceptual Frameworks

Các khung lý thuyết được trình bày ở đây là phương tiện để tích hợp các phát hiện nghiên cứu vào lý thuyết. Một cách tiếp cận khác là áp dụng lập trường định lượng, trung lập hơn và thông qua khai thác và phân tích dữ liệu, cho phép một khung lý thuyết hình thành. Một trong những cách tiếp cận đó là sử dụng phân tích trích dẫn hoặc phân tích mạng xã hội – SNA (Social Network Analysis).

SNA có thể được hiểu như một bộ công cụ gồm các chỉ số khác nhau, trong đó các mối quan hệ xã hội có thể được hình dung như các liên kết giữa các nút riêng lẻ. Điều này cho phép thu được những hiểu biết mới về cấu trúc của các cộng đồng, tài nguyên và các nút cũng như tầm quan trọng của các kết nối chính. Cách tiếp cận này thường được áp dụng cho các mạng xã hội, chẳng hạn như Twitter, nhưng cũng có thể được áp dụng cho các tài liệu trong một lĩnh vực, một kỹ thuật được gọi là phân tích trích dẫn. Các tài liệu được trích dẫn trong bất kỳ ấn phẩm học thuật nào sau đó có thể được “hình dung như một mạng lưới trong đó mỗi tài liệu tham khảo là một nút, được liên kết với một nút khác (ấn phẩm mà nó được trích dẫn) thông qua một mối liên kết thể hiện thực tiễn xã hội của một trích dẫn” (Weller và cộng sự, 2018).

Ví dụ, Dawson, Gašević, Siemens và Joksimovic (2014) đã sử dụng phương pháp này để phân tích các trích dẫn trong các bài báo tại các hội nghị thường niên về Phân tích Học tập và Kiến thức từ năm 2011 đến năm 2013. Bozkurt (2019) đã xem xét mô hình của 54.940 tài liệu tham khảo trên 1685 bài báo và sử dụng phân tích mạng xã hội để nghiên cứu lĩnh vực giáo dục từ xa.

Hình ảnh trực quan theo dòng thời gian về Giáo dục Từ xa (Bozkurt, 2019)

Weller và cộng sự (2018) cũng đã áp dụng kỹ thuật tương tự để lập bản đồ bối cảnh giáo dục mở.

Mạng lưới phân tích trích dẫn (Từ Weller và cộng sự, 2018)

Điểm chung của các phân tích này là chúng không áp đặt một khung nào lên tài liệu, mà cho phép một khung xuất hiện từ các mối quan hệ giữa các trích dẫn. (Tuy nhiên, một khung khái niệm cũng có thể được áp dụng để diễn giải cấu trúc xuất hiện.) Kỹ thuật này có thể được sử dụng để cung cấp bằng chứng định lượng cho các tuyên bố về diễn ngôn theo thời gian, hoặc để mô tả cách các mô hình và thực tiễn phát triển. Một cách tiếp cận hiệu quả có thể là kết hợp phân tích mạng lưới với phân tích truyền thống hơn để đối chiếu hoặc so sánh các quan điểm.

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

---------------------------------------------------

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.

---------------------------------------------------

Xem thêm:

Tài nguyên Giáo dục Mở - OER (Open Educational Resources)

Thứ Hai, 13 tháng 4, 2026

Hướng dẫn Khung khái niệm. Phân tích cấu trúc ‘Khái niệm’

Conceptual Frameworks Guide

Deconstructing the ‘Concept’

Jabareen (2009) đưa ra một cách tiếp cận khác về khung khái niệm. Giống như Passey, Jabareen nhấn mạnh rằng các quan điểm đa ngành thường cần thiết để giải quyết các câu hỏi nghiên cứu đương đại, và xem các phương pháp định tính là cách tốt nhất để điều tra sự phức tạp bằng cách kết hợp các lĩnh vực kiến thức khác nhau.

Cách tiếp cận của Jabareen đối với khung khái niệm là xem chúng hướng tới sự hiểu biết sâu sắc hơn là một lời giải thích lý thuyết (điều mà các phương pháp định lượng cung cấp). Theo Deleuze & Guattari (1991:15-21), Jabareen (2009) đưa ra một cách giải thích hậu cấu trúc về 'khái niệm' như là mang tính lịch sử và được định nghĩa bởi các thành phần cấu tạo và mối quan hệ của chúng với các khái niệm khác.

Khung khái niệm không chỉ đơn thuần là một tập hợp các khái niệm mà là một cấu trúc trong đó mỗi khái niệm đóng một vai trò không thể thiếu.
Khung khái niệm không cung cấp một bối cảnh nhân quả/phân tích mà là một cách tiếp cận diễn giải đối với thực tại xã hội.
Thay vì đưa ra một lời giải thích lý thuyết, như các mô hình định lượng, khung khái niệm cung cấp sự hiểu biết.
Khung khái niệm không cung cấp kiến thức về “sự thật hiển nhiên” mà là “sự diễn giải mềm dẻo về ý định”.
Khung khái niệm mang tính chất bất định và do đó không cho phép chúng ta dự đoán kết quả.
Khung khái niệm có thể được phát triển và xây dựng thông qua quá trình phân tích định tính.
Nguồn dữ liệu bao gồm nhiều lý thuyết định hướng theo từng lĩnh vực, trở thành dữ liệu thực nghiệm của phân tích khung khái niệm. Mặc dù phân tích khung khái niệm tạo ra các lý thuyết hoặc khung khái niệm từ các khối kiến thức đa ngành, nhưng siêu tổng hợp, một sự tổng hợp có hệ thống các phát hiện từ các nghiên cứu định tính, tìm cách tạo ra các diễn giải mới mà trong đó có sự đồng thuận trong một lĩnh vực nghiên cứu cụ thể.

Giống như Passey, Jabareen (2009) nhấn mạnh tính đa nghĩa của các khung khái niệm và xem đây là cách để kết hợp các ý tưởng quan trọng từ các ngành hoặc lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, một điểm khác biệt là phản ứng của Jabareen đối với sự mơ hồ hoặc không rõ ràng xung quanh các khung khái niệm là dành chúng cho các nỗ lực định tính nhằm rút ra sự hiểu biết từ nhiều “văn bản” thông qua một quá trình lý thuyết hóa.

Quá trình này được trình bày như sau:

Lập bản đồ các nguồn dữ liệu đã chọn
Đọc kỹ và phân loại dữ liệu đã chọn
Xác định và đặt tên các khái niệm
Phân tích cấu trúc và phân loại các khái niệm
Tích hợp các khái niệm
Tổng hợp, tái tổng hợp và làm cho tất cả có ý nghĩa
Xác thực khung khái niệm
Suy nghĩ lại về khung khái niệm

Quá trình này gợi nhớ đến một đánh giá tài liệu có hệ thống, nhưng tập trung vào việc tinh chỉnh các khung khái niệm phát sinh từ văn bản hơn là tóm tắt hiện trạng của một lĩnh vực nghiên cứu. Khi nghiên cứu sinh tiến sĩ được yêu cầu viết một bài đánh giá tài liệu ngay từ đầu dự án, ý tưởng phát triển một khung khái niệm như một phần của bài đánh giá này thường chỉ được ngụ ý. (Như chúng ta đã thấy ở trên, thường không có yêu cầu phải trình bày khung khái niệm của mình hoặc thậm chí dành nhiều thời gian để phân tích vấn đề của nó.) Việc làm rõ mối liên hệ giữa các nguồn văn bản và các yếu tố trong khung khái niệm của mình sẽ giúp ích cho cả nhà nghiên cứu và (cuối cùng) người hướng dẫn và giám khảo.

Weaver-Hart (1988) lập luận rằng các khung khái niệm không rõ ràng vì chính thuật ngữ này đã mang lại một cái gì đó trừu tượng (khái niệm) với một cái gì đó cụ thể (một khung). Công trình của Jabareen (2009) có thể được xem như một nỗ lực để thu hẹp khoảng cách này bằng cách nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa các khái niệm và nền tảng văn bản (cụ thể) của chúng.

Một cách tiếp cận phân tích cấu trúc sẽ không phù hợp với mọi dự án (mặc dù việc tuân theo khuôn khổ này có thể tạo ra những quan điểm thú vị). Tuy nhiên, sự chú trọng đến chi tiết mà Jabareen (2009) mang lại cho vai trò của văn bản trong việc định hình một khung khái niệm về mặt định tính nhìn chung là hữu ích, đặc biệt nếu người ta hiểu những thứ như phỏng vấn, tuyên bố cá nhân, tài nguyên nghe nhìn và phương tiện truyền thông tương tác như là các “văn bản”.

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

---------------------------------------------------

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.

---------------------------------------------------

Xem thêm:

Tài nguyên Giáo dục Mở - OER (Open Educational Resources)

Chủ Nhật, 12 tháng 4, 2026

Hướng dẫn Khung khái niệm. Khung khái niệm như là cấu trúc nền tảng

Conceptual Frameworks Guide

Conceptual Frameworks as Underpinning Constructs

Passey (2019; 2020) đã đưa ra một phân loại nhất quán về các thuật ngữ đôi khi được sử dụng thay thế cho nhau. Passey (2020) bắt đầu với ý tưởng rằng nghiên cứu sinh tiến sĩ đều được yêu cầu đóng góp một số kiến thức độc đáo - việc lựa chọn một khung khái niệm có thể được coi là một thách thức đặc trưng của nghiên cứu tiến sĩ - nhưng điều này thường không được định nghĩa rõ ràng ở cấp độ thể chế. Một số luận án tiến sĩ tập trung hơn vào nghiên cứu thuần túy trong khi những luận án khác liên quan nhiều hơn đến chính sách hoặc thực tiễn. Điều này có nghĩa là các “cấu trúc nền tảng” như lý thuyết, khung khái niệm, v.v. có thể mang nhiều hình thức khác nhau. Passey (2019) cũng chỉ ra rằng công nghệ giáo dục - lĩnh vực nằm giữa những ranh giới này hơn các ngành khác - có thể đặc biệt dễ bị mơ hồ và thiếu rõ ràng. Điều này cũng có thể dẫn đến việc sử dụng ngôn ngữ mơ hồ hoặc thay thế cho nhau hơn nữa để mô tả cơ sở học thuật hoặc nguyên tắc tổ chức của một dự án nghiên cứu.

Những đóng góp cho chính sách và thực tiễn nên được xem xét trong bối cảnh các mô hình, khung hoặc lý thuyết nền tảng. Cách thức định nghĩa hoặc hiểu các khung khái niệm có ảnh hưởng đến nghiên cứu, vì vậy điều quan trọng là phải xác định và công nhận rõ ràng nguồn gốc của nghiên cứu. Lập trường nhận thức luận và bản thể luận trong một nghiên cứu có thể định hình sự lựa chọn và (các) vai trò của các mô hình, khung và lý thuyết, vì vậy cần phải xem xét một cách phê phán các giả định của nhà nghiên cứu và dự án. Các câu hỏi nghiên cứu nên được xây dựng theo cách cho phép các cách nhìn khác nhau về các yếu tố và đặc điểm liên quan đến các mô hình, khung hoặc lý thuyết nền tảng. Việc tìm kiếm sự phù hợp về ngữ cảnh, sự thay đổi, sửa đổi hoặc bổ sung đều có thể đóng góp quan trọng cho lĩnh vực này và phản ánh cách tiếp cận phát triển (và hy vọng là cải thiện) theo thời gian.

Mục tiêu của Passey (2020) là cung cấp một mô tả mạnh mẽ về các loại cấu trúc “nền tảng” cơ bản này. Bảng này cho thấy một số loại cơ bản cùng với các ví dụ từ công nghệ giáo dục.

Hình thức chống trụ	Mô tả	Các ví dụ
Mô hình	Mô hình này áp dụng cho một trường hợp cụ thể hoặc một nhóm dân số nhất định, xuất phát từ nghiên cứu bối cảnh cụ thể, thường chỉ ra những đặc điểm chính về ảnh hưởng hoặc đóng góp.	- Mô hình chấp nhận công nghệ - TAM (Technology Acceptance Model) (Davis, 1989) - Sự lan tỏa của đổi mới (Rogers, 2003) - Các con đường để thực hiện thay đổi (Corbett & Rossman, 1989)
Khung khái niệm	Các khung khái niệm thường linh hoạt và mang tính mô tả hơn, xác định các yếu tố hoặc tiêu chí có ảnh hưởng đến một lĩnh vực cụ thể trong các đặc điểm chính.	- Kiến thức công nghệ, sư phạm và nội dung - TRACK (Technological, Pedagogical and Content knowledge) (Mishra & Koehler, 2006) - Học tập khám phá (Bruner, 1961) - Học tập trải nghiệm (Kolb, 1984)
Khung lý thuyết	Một khung lý thuyết phát sinh từ các kết quả vượt ra ngoài một nghiên cứu đơn lẻ, dựa trên một hoặc nhiều lý thuyết.	- Chủ nghĩa kiến tạo sáng tạo xã hội Passey, Dagien, Atieno & Baumann, 2019) - Động lực của con người (Maslow, 1943)
Lý thuyết	Các lý thuyết xem xét một mối quan tâm hoặc bối cảnh rộng hơn và sâu sắc hơn, gợi ý chi tiết về những gì có thể mang tính tổng quát hơn, vượt ra ngoài một bối cảnh nhất định.	- Lý thuyết thống nhất về chấp nhận và sử dụng công nghệ - UTAUT (Unified Theory of Acceptance and Use of Technology) (Venkatesh, Morris, Davis & Davis, 2003) - Chủ nghĩa kiến tạo xã hội - Social Constructivism (Vygotsky, 1978) - Chủ nghĩa kiến tạo - Constructionism (Papert, 1986) - Chủ nghĩa hành vi - Behaviourism (Skinner, 1953)

Ví dụ về các hình thức cấu trúc nền tảng (Passey, 2020:3)

Cách tiếp cận có hệ thống của Passey có lẽ khác với cách tiếp cận của Kivunja, Ravitch và Riggan ở chỗ các khung khái niệm được coi là một quan điểm khả thi hơn là điểm định hướng hoặc dẫn dắt cho các khía cạnh khác của một nghiên cứu. Tuy nhiên, vẫn có thể sử dụng một khung khái niệm theo cách này: thực chất đó chỉ là sự khác biệt về trọng tâm. Passey chỉ gợi ý rằng các cách sử dụng lý thuyết khác là có thể. Điều này có thể được hướng dẫn bởi mối quan tâm thực dụng đến kết quả và tác động mong muốn của nghiên cứu, và thường phản ánh vị thế của người nghiên cứu.

Nhiều “cấu trúc” có thể được sử dụng cho các mục đích khác nhau trong một nghiên cứu, nhưng cần phải đạt được sự cân bằng giữa các phương pháp đa lý thuyết có thể làm sáng tỏ các khía cạnh khác nhau của hoạt động nghiên cứu và việc cố gắng làm cho một số lý thuyết khác nhau (và có thể không tương thích) trở nên mạch lạc với nhau. (Passey lưu ý rằng các phương pháp hỗn hợp liên quan đến việc thu thập dữ liệu và không nên nhầm lẫn với các khung đa lý thuyết.) Như chúng ta đã thấy trước đây, bài kiểm tra thực sự duy nhất là tất cả chúng gắn kết với nhau tốt như thế nào: “trong nghiên cứu, sức mạnh của lập luận thường quyết định khả năng trong những khía cạnh này” (Passey, 2020:6).

Việc mọi thứ liên kết chặt chẽ với nhau có nghĩa là gì? Điều này có thể khác nhau tùy từng trường hợp nhưng có thể được tóm gọn là một cách tiếp cận nhất quán, phức tạp ở mức cần thiết nhưng không phức tạp hơn thế. Passey (2020) cho rằng điều quan trọng là mối quan hệ giữa các mô hình, khung lý thuyết hoặc lý thuyết khác nhau phải được hiểu rõ và giải thích rõ ràng, phù hợp với các mô hình nghiên cứu thích hợp. Cần phải chú ý đến việc tổ chức bản thể học, nhận thức luận, phương pháp luận, thu thập và phân tích dữ liệu một cách hợp lý, dựa trên các quan điểm phê bình của những người có công trình đang được xây dựng hoặc bổ sung. Ở đây, chúng ta có thể thấy mối quan hệ giữa khung khái niệm và phương pháp, lý tưởng là phải chặt chẽ, dễ giải thích và có thể bảo vệ được. Passey đưa ra ví dụ sau. (Có một phiên bản trống của bảng này để bạn sử dụng ở trang 162.)

Các yếu tố trong phương pháp và thiết kế nghiên cứu của bạn	Quan điểm hoặc lập trường, và ý nghĩa của chúng	Các cấu trúc nền tảng có thể
Trọng tâm hoặc tiêu đề của nghiên cứu	Một nghiên cứu đánh giá khám phá những lợi ích về động lực phát sinh từ việc sử dụng công nghệ kỹ thuật số	Các khung đánh giá, lý thuyết động lực học tập, và các mô hình thực tiễn công nghệ kỹ thuật số đều có thể liên quan và khả thi
Quan điểm bản thể luận và nhận thức luận	Quan điểm bản thể luận mang tính chủ quan, liên quan đến cách diễn giải mà ý thức cá nhân mang lại; quan điểm nhận thức luận mang tính kiến tạo, liên quan đến sự kiến tạo thực tại của mỗi cá nhân	Chủ nghĩa kiến tạo xã hội như một quan niệm lý thuyết bao quát là khả thi
Phương pháp luận	Phương pháp luận được sử dụng là diễn giải, liên quan đến lập trường chủ quan, đặc biệt quan tâm đến bối cảnh ở các địa điểm khác nhau và xem xét nhiều ý nghĩa	Chủ nghĩa kiến tạo theo ngữ cảnh (Cobern, 1991) như một khung lý thuyết liên quan hơn có thể được lựa chọn
Thiết kế phương pháp luận	Từ góc độ diễn giải, thiết kế nghiên cứu đa trường hợp sẽ được áp dụng để xem xét các bối cảnh khác nhau và thu thập bằng chứng mang tính chủ quan nhằm xem xét cách thức đánh giá lợi ích về động lực ở cấp độ cá nhân và bối cảnh.	Có thể lựa chọn thiết kế nghiên cứu đa trường hợp với các đặc điểm đánh giá tập trung vào công nghệ giáo dục (Scanlon, Blake, Issroff & Lewin, 2006).
Phương pháp thu thập dữ liệu	Dữ liệu sẽ được thu thập tại sáu cơ sở giáo dục khác nhau, nơi sử dụng cùng một công nghệ kỹ thuật số, và sẽ sử dụng phương pháp hỗn hợp để thu thập bằng chứng về việc sử dụng – từ bằng chứng tài liệu, quan sát của nhà nghiên cứu, mô tả của giáo viên, đến động lực sử dụng có thể được người học đánh giá.	Việc đánh giá kết quả động lực được xây dựng dựa trên lý thuyết tự quyết của Deci và Ryan (2002) và các lý thuyết về bản thân của Dweck (1999); các công cụ thu thập dữ liệu được tạo ra bằng cách sử dụng các khung lý thuyết cơ bản này.
Phương pháp phân tích dữ liệu	Dữ liệu được phân tích cả về mặt định tính và định lượng, từ cả hai quan điểm diễn giải và chủ quan.	Các khung động lực được sử dụng như những cách để xác định các hình thức động lực, trong khi dữ liệu được phân tích trong và giữa các trường hợp.

Một ví dụ về đa hình thức cấu trúc nền tảng cho một nghiên cứu (Passey, 2020:9)

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

---------------------------------------------------

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.

---------------------------------------------------

Xem thêm:

Tài nguyên Giáo dục Mở - OER (Open Educational Resources)

Thứ Năm, 9 tháng 4, 2026

Hướng dẫn Khung khái niệm. Vị thế (Positionality)

Conceptual Frameworks Guide

Vị thế (Positionality)

Ý tưởng sử dụng khung khái niệm như một hướng dẫn để quản lý toàn bộ dự án cũng được Ravitch và Riggan (2017) áp dụng. Họ đề xuất sáu câu hỏi định hướng chính cho các học giả (trang 18-19):

Tôi muốn nghiên cứu điều gì?
Ai quan tâm?
Tôi cần đưa những tài liệu nào vào, và khi nào thì tôi đã có đủ?
Làm thế nào để tôi biết cần thu thập loại dữ liệu nào và phân tích chúng như thế nào?
Quan điểm và cách nhìn nhận thế giới của tôi ảnh hưởng đến việc định hình và thực hiện nghiên cứu của tôi như thế nào?
Làm thế nào để tôi xử lý những bất ngờ trong dữ liệu hoặc những diễn biến không lường trước được trong lĩnh vực nghiên cứu?

Ravitch và Riggan (2017) nhấn mạnh tầm quan trọng của vị thế và nhận thức luận của cá nhân trong cách tiếp cận khung khái niệm của họ. Sáu trong chín chương của cuốn sách dành cho những mô tả chi tiết từ các nhà nghiên cứu cá nhân về cách họ thiết kế và sử dụng khung khái niệm. (Chúng tôi sẽ làm điều tương tự ở phần sau của Hướng dẫn này.) Mục tiêu, sở thích và bản sắc của nhà nghiên cứu định hình sự phát triển của khung khái niệm song song với việc tiếp cận lý thuyết và tài liệu khoa học. Điều này có nghĩa là khung khái niệm cần được hiểu là tích hợp và năng động: chúng sẽ liên tục phát triển trong suốt vòng đời của một dự án. Điều quan trọng là các mối liên hệ phê bình hữu ích và mang tính thông tin tiếp tục được tạo ra khi sự hiểu biết về toàn bộ vấn đề phát triển.

Cần phải cẩn trọng ở đây về tầm quan trọng của quan điểm cá nhân. Chỉ vì một nhà nghiên cứu có một số niềm tin về điều gì đó có thể làm nền tảng hoặc ảnh hưởng đến công việc của họ, không có nghĩa là các kết luận họ đưa ra nhất thiết là hợp lệ. Cần phải có sự cân bằng giữa những hiểu biết cá nhân và (các) phương pháp khoa học; ngay cả trong một phương pháp có tính tham gia cao (như Nghiên cứu Hành động) vẫn có các quy trình và thực tiễn tốt hỗ trợ tính chặt chẽ và tính hợp lệ của nghiên cứu.

“[Trong khi] sở thích và mục tiêu cá nhân, vị thế và địa vị xã hội, nghiên cứu chuyên đề và khung lý thuyết là những yếu tố cấu thành nên một khung khái niệm, chúng ta sẽ không bao giờ mong đợi thấy chúng được tổ chức theo những yếu tố này. Ở dạng hoàn chỉnh, một khung khái niệm được tổ chức và thể hiện như một luận điểm. Mỗi bước của luận điểm đó là một mệnh đề được biện minh bởi tài liệu chuyên đề và/hoặc lý thuyết.” (Ravitch và Riggan, 2017:13)

Các yếu tố của một khung khái niệm (được điều chỉnh từ Rogers, 2016:1710)

Chúng ta thấy ở đây sự tương đồng với ý tưởng của Kivunja rằng khung khái niệm là nguyên tắc tổ chức bao quát cho một dự án nghiên cứu. Ravitch và Riggan (2017) cũng coi đây là một nỗ lực để vượt qua việc sử dụng các thuật ngữ như khung khái niệm/khung lý thuyết một cách lẫn lộn và mơ hồ.

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

---------------------------------------------------

https://go-gn.net/gogn_outputs/open-research-handbook/.

---------------------------------------------------

Xem thêm:

Tài nguyên Giáo dục Mở - OER (Open Educational Resources)

Thứ Tư, 8 tháng 4, 2026

Hướng dẫn Khung khái niệm. Khung khái niệm và triển vọng nghiên cứu

Conceptual Frameworks Guide

Conceptual Frameworks and Research Perspectives

Trong phần này, chúng ta sẽ dựa trên một số tài liệu (đặc biệt là Kivunja, 2018; Leshem & Trafford, 2007; Jabareen, 2009; Passey, 2020; Ravitch và Riggan, 2017) đã đưa ra những hiểu biết sâu sắc về vai trò của các khung khái niệm và mô tả phạm vi khả năng của chúng. Chúng ta sẽ trình bày một số cách tiếp cận thường chồng chéo nhưng có một số điểm khác biệt chính. Điểm chung của tất cả các cách tiếp cận này là đều xuất phát từ nhận định rằng ngôn ngữ xung quanh các lý thuyết và khung lý thuyết có thể mơ hồ và gây nhầm lẫn.

Kivunja (2018) lập luận dựa trên kinh nghiệm của mình với tư cách là người hướng dẫn, giám khảo bên ngoài và giảng viên phương pháp nghiên cứu rằng “vấn đề đối với nhiều sinh viên là không thể diễn đạt rõ ràng sự khác biệt giữa lý thuyết, khung lý thuyết và khung khái niệm cho một dự án nghiên cứu được đề xuất”. Nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ – và người hướng dẫn – thường sử dụng các thuật ngữ này thay thế cho nhau và điều này có thể không hữu ích.

Tương tự, Leshem và Trafford (2007) nhận thấy rằng nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ gặp khó khăn trong việc diễn đạt cách họ hình dung về nghiên cứu và điều này có thể ảnh hưởng đến sự thành công của nghiên cứu.

Hiểu biết	Hiểu lầm	Hậu quả
Làm rõ vấn đề nghiên cứu	Bỏ qua (các) mô hình định vị và phê bình các vấn đề nghiên cứu	Tập trung quá mức vào phương pháp nghiên cứu mà bỏ qua các khái niệm
Xác định các khái niệm từ việc tổng quan tài liệu	Không hình dung được mối liên hệ giữa các khái niệm khác nhau	Không xây dựng được khung lý thuyết và chức năng của nó cũng chưa được đánh giá đúng mức
Thiết kế nghiên cứu và giải thích phương pháp luận và các phương pháp	Bỏ qua vai trò chiến lược và hướng dẫn của các khung khái niệm	Thiếu các mối quan hệ rõ ràng và mạch lạc trong toàn bộ nghiên cứu

Khả năng hiểu biết của nghiên cứu sinh tiến sĩ về việc khái niệm hóa nghiên cứu (Leshem & Trafford, 2007:95)

Kivunja (2018) đề xuất năm câu hỏi quan trọng cần đặt ra về “lý thuyết”, “khung lý thuyết” và “khung khái niệm” của bạn:

Mỗi thuật ngữ này có nghĩa là gì?
Khi nào và làm thế nào để sử dụng từng thuật ngữ?
Khung lý thuyết phục vụ những mục đích gì?
Làm thế nào để phát triển khung lý thuyết cho đề cương nghiên cứu hoặc luận văn của bạn?
Một khung lý thuyết tốt trông như thế nào?

Sự khác biệt quan trọng mà Kivunja (2018) đưa ra là giữa khung lý thuyết và khung khái niệm. Khung lý thuyết gắn liền với việc rà soát tài liệu một cách có hệ thống, trong khi khung khái niệm mô tả cách tiếp cận của nhà nghiên cứu để trả lời câu hỏi nghiên cứu. Họ dựa trên Kerlinger và Lee (2000) để định nghĩa lý thuyết là “một tập hợp các cấu trúc (khái niệm), định nghĩa và mệnh đề có liên quan với nhau mà trình bày một cái nhìn có hệ thống về các hiện tượng bằng cách xác định các mối quan hệ giữa các biến số, với mục đích giải thích và dự đoán các hiện tượng”. Các lý thuyết xuất hiện từ dữ liệu theo thời gian khi các mối quan hệ có tính quy luật được xác định và trải qua quá trình cải tiến lặp đi lặp lại.

Để một cách tiếp cận được coi là lý thuyết, nó phải logic và mạch lạc, với ranh giới rõ ràng về phạm vi áp dụng. Các lý thuyết giải thích rõ ràng các mối quan hệ giữa các biến số và đưa ra các dự đoán cụ thể và có ý nghĩa về kết quả liên quan đến các biến số, nguyên tắc và cấu trúc tạo nên lý thuyết đó. (Khung khái niệm có thể lỏng lẻo hơn nhiều trong việc lập bản đồ nhận thức của chúng: như Rudestam và Newton (1992:6) đã nói, khung khái niệm “đơn giản chỉ là một hình thức kém phát triển hơn của lý thuyết”).

Kiểu trình bày tổng quát, mang tính đột phá về các mối quan hệ có tính quy luật này thường quá lớn và khó xử lý để có thể lặp lại toàn bộ như một phần của dự án nghiên cứu. Vì vậy, các khung lý thuyết được sử dụng để cấu trúc và hỗ trợ nghiên cứu bằng cách tóm tắt và mô tả các khía cạnh lý thuyết có liên quan từ công trình của các chuyên gia trong lĩnh vực này. Nhìn theo cách này, khung lý thuyết thực chất là một công cụ: “một cái móc treo lý thuyết cho việc phân tích dữ liệu và diễn giải kết quả của bạn” (Kivunja, 2018:46). Việc lựa chọn và mô tả một khung lý thuyết là một hoạt động học thuật cần phải đặt nền tảng một cách có hệ thống cho nghiên cứu của mình trong các tài liệu hiện có.

“Lý tưởng nhất, khung lý thuyết của bạn nên xuất phát từ việc rà soát tài liệu. Điều này khác biệt đáng kể với khung khái niệm của bạn, chủ yếu bao gồm suy nghĩ của riêng bạn về tất cả các thành phần khác nhau của nghiên cứu (bao gồm cả khung lý thuyết), như đã giải thích ở trên.” (Kivunja, 2018:52) Kivunja (2018) tiếp tục sử dụng phép ẩn dụ về một ngôi nhà với nhiều phòng khác nhau để giải thích rằng khung lý thuyết chỉ là một phần của khung khái niệm: “Một phép so sánh hữu ích có thể là, trong khi khung khái niệm là ngôi nhà, thì khung lý thuyết chỉ là một căn phòng phục vụ một mục đích cụ thể trong ngôi nhà đó. Ví dụ, mục đích của căn phòng có thể là nhà bếp, phòng khách, phòng tắm, phòng ngủ hoặc gara. Mặc dù mỗi phòng có một mục đích riêng biệt, nhưng không một phòng nào có thể đảm nhiệm tất cả các chức năng mà một ngôi nhà phục vụ. Phép so sánh này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn tại sao hai thuật ngữ này không bao giờ được sử dụng thay thế cho nhau. Chỉ trong ‘ngôi nhà’ chỉ có một phòng, thì ngôi nhà và căn phòng mới là một thứ và cùng một thứ. Hầu hết các ngôi nhà không được xây dựng như vậy” (Kivunja, 2018:47).

Điều đáng lưu ý là các khía cạnh siêu nhận thức của khung khái niệm không cần phải được trình bày rõ ràng trong luận án tiến sĩ với một chương riêng hoặc phần giải thích riêng, vì điều này không được mong đợi giống như đối với nền tảng lý thuyết. Xét đến tầm quan trọng của chúng, điều này có thể hơi đáng ngạc nhiên, nhưng có lẽ giải thích tại sao đôi khi người ta sử dụng các thuật ngữ như "khung lý thuyết" và "khung khái niệm" một cách thay thế cho nhau.

Lời khuyên của Kivunja (2018) là tập trung vào việc làm rõ ràng và cụ thể vai trò của lý thuyết, nền tảng lý thuyết và nền tảng khái niệm, luôn luôn chú ý đến khía cạnh thực tiễn. Những cấu trúc này giúp bạn trả lời câu hỏi của mình như thế nào? Chúng ảnh hưởng hoặc cải thiện quá trình thu thập và phân tích dữ liệu ra sao? Bạn cần có khả năng giải thích tất cả các khía cạnh của các mô hình và khung được sử dụng trong dự án của mình và biện minh cho việc sử dụng chúng, cho thấy chúng được dựa trên các tài liệu khoa học gần đây như thế nào. Do đó, khung khái niệm liên quan đến cách bạn vận hành và siêu nhận thức dự án nghiên cứu của mình. Đó là kế hoạch tổng thể, phương pháp tiếp cận, lộ trình và quan điểm độc đáo của bạn. Như Miles và Huberman (1984:33) đã nói, khung khái niệm của bạn là “phiên bản hiện tại của bản đồ lãnh thổ đang được nghiên cứu của nhà nghiên cứu”.

Leshem & Trafford (2007) chỉ ra rằng những phép ẩn dụ như thế này là những cách phổ biến để cố gắng mô tả một khung khái niệm - đến mức chúng thường thay thế chính khung khái niệm đó. Điều này có nguy cơ khiến khung khái niệm trở thành thứ che khuất hơn là làm sáng tỏ. Họ xác định ba nhóm ‘siêu ẩn dụ’: kiến trúc, địa lý và sơ đồ.

Phân loại các ẩn dụ khung khái niệm (dựa trên Leshem & Trafford, 2007:104)

---------------------------------------------------

Thừa nhận:

Mạng lưới Cao học Toàn cầu về Tài nguyên Giáo dục Mở / Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Mở.

---------------------------------------------------